Energietransitie: waar water is, is warmte beschikbaar

Energietransitie: waar water is, is warmte beschikbaar

Heeg, waterrijk Fryslân © Project Heech Staete

PARTNERBIJDRAGEN | De kansen van water binnen de energietransitie zijn groot, zeker in en voor Friesland. Aquathermie biedt goede mogelijkheden voor energievoorziening, individueel en collectief. Lucek Wolthekker van MEFA Energy Systems en Wietse de Vries van Bouwgroep Dijkstra Draisma lichten ‘wetterwaarmte’ toe. “Denken in kansen en kennis opdoen.”

„Een paar jaar geleden was er het idee dat je met aquathermie een Elfstedentocht sneller zou kunnen houden, door water versneld te koelen door er warmte aan te onttrekken,” vertelt Wietse de Vries van Bouwgroep Dijkstra Draisma (BGDD), binnen het bedrijf bezig met innovatie en duurzaamheid. „Na een paar jaar testen weten we dat dat niet werkt. Sterker nog: hoe we ook ons best doen om in de proefopstelling het water van die sloot maximaal af te koelen, het wordt niet meer dan maximaal 0,1 graad. Jammer voor de Elfstedentocht, maar erg goed nieuws voor de natuur, voor flora en fauna. De temperatuur van water blijft op peil door invloed van zon, omgeving en warmte uit de aarde. Het testproject is een samenwerking van BGDD, Econoord, Wetterskip, provincie Fryslân en de TU Delft.

Lucek Wolthekker is bij energieprojecten betrokken als business developer van MEFA Energy Systems, een Duitse producent van bronsystemen met de bodem, zon, omgeving, water en ijs als energiedrager. Ook hij is positief over de kansen met warmte uit verschillende waterbronnen. Lucek Wolthekker: „Het is een natuurlijke bron die op veel plekken in Nederland beschikbaar is. We hebben veel oppervlaktewater zoals meren, rivieren, sloten en vijvers. En Friesland spant de kroon, het is overal.” Wietse de Vries: „De hamvraag is welke systeemkeuze maken we op welke plek als we van het gas gaan? Wat je kiest is mede afhankelijk van locatie en beschikbaarheid. Water is één van de oplossingen binnen de energietransitie. De rol die het kan spelen, hebben we lang onderschat. Daarom is het goed dat er nu al zoveel data beschikbaar zijn uit proefopstellingen en gerealiseerde projecten.”

Individueel en collectief

Wietse de Vries: „Aquathermie betekent het onttrekken van warmte of koude uit oppervlaktewater, afvalwater of drinkwater. Het geldt als een zeer bruikbare methode voor duurzame verwarming en is ook zo benoemd in het Klimaatakkoord. De kern is dat je in oppervlaktewater panelen hangt die de warmte aan het water onttrekken. Indien nodig wordt de warmte opgeslagen of direct overgebracht naar een warmtepomp, die de temperatuur opwaardeert. Dat kan collectief voor meerdere gebouwen of individueel per gebouw of woning. In algemene zin geldt dat hoe korter de afstand tot de bron (het water), hoe effectiever, omdat je onderweg geen warmteverlies hebt. Aquathermie moet je niet verwarren met geothermie, dat is een hele andere, veel kostbaardere oplossing die alleen heel grootschalig kan worden ingezet. Juist het kleinschalige van aquathermie is interessant. Zo wordt bijvoorbeeld het Swettehûs aan het Van Harinxmakanaal, het centrale brugbedieningsstation van Fryslân, verwarmd middels warmte uit dat kanaal.”

Lucek Wolthekker links en Wietse de Vries rechts

Lucek Wolthekker: „De energietransitie leert ons dat we anders zullen moeten omgaan met warmte en comfort. Met ons gas en de Cv-installaties zijn we gewend aan convectiewarmte. We vinden het heel gewoon dat we in onze Cv-installaties het water tot hoge temperaturen opstoken, tot wel 80 graden. In de toekomst zullen we steeds vaker gebruik maken van technieken met lage temperaturen van bijvoorbeeld maximaal 40 graden, die als omgevingswarmte voor het hele huis of gebouw gebruikt wordt. Een bekend voorbeeld is vloerverwarming, wat steeds vaker wordt toegepast. Wil je dan in bepaalde ruimten tijdelijk een hogere temperatuur hebben, dan maak je bijvoorbeeld gebruik van infraroodpanelen. Dat vergt anders denken, maar bespaart heel veel energie. Daarom is het onttrekken van warmte uit water ook zo geschikt. Bij de opwekking van de warmte komt geen CO2 vrij en dus is het een hele schone bron, mits je ook groen opgewekte elektriciteit gebruikt”.

Water betekent warmte

Wietse de Vries: „Water is in veel verschijningsvormen interessant voor aquathermie. In Friesland is oppervlaktewater vrijwel overal beschikbaar, ook in afgelegen gebieden. Maar denk bijvoorbeeld ook aan nieuwbouwprojecten waar water steeds vaker wordt aangelegd. Dat zijn prima kansen voor collectief gebruik. Een collectieve keuze betekent overigens dat je zelf gewoon baas bent over verbruik of kosten: het is geen ouderwets warmtenet. En verder is water ook beschikbaar in drinkwaterbassins, zuiveringsinstallaties en in de vorm van afvalwater, bijvoorbeeld bij fabrieken. We moeten leren denken in mogelijkheden: water biedt warmte. Niet voor niets doet Wetterskip Fryslân onderzoek naar de mogelijkheden die zijzelf hebben op hun eigen locaties.” Lucek Wolthekker: „Wat ons zelf ook verrast heeft, is dat je het principe kunt gebruiken in vrijwel stilstaand water. Zo hebben we aquathermiepanelen toegepast in een slotgracht van een kasteel in Zuid-Limburg. Het blijkt prima te werken. Inmiddels wekt men er voor dat monument heel effectief warmte mee op. Weinig ingrepen, relatief lage kosten.”

Exportproduct

Kansen dus voor Friesland? In koor zeggen De Vries en Wolthekker: „Zeker weten. Maar kijk daarbij niet alleen naar de ‘postzegel’ Friesland. Aquathermie is voor een groot deel van het waterrijke Nederland interessant en daarbuiten ook. Laten we het omarmen door voor Friesland de kansen van aquathermie volop te benutten en onze gezamenlijke aquathermie-kennis in te zetten als teaser voor de wereld en exportproduct van Friesland.”

Warm Heeg: zelf energietransitie vormgeven met wetterwaarmte

Wetterwaarmte biedt voordelen in de energietransitie, omdat we over veel oppervlaktewater beschikken, het een enorm efficiente methode van opwekking is, het weinig negatieve effecten heeft op de omgeving en omdat steeds meer mensen de regie willen hebben over lokale keuzes in energietransitie.

Dat is samengevat waarom Oane Galama stelt dat wetterwaarmte in Friesland de toekomst heeft. De specialist duurzaamheid uit Hilaard i houdt zich in opdracht van provincie Fryslân bezig met de mogelijkheden van aquathermie. Wetterwaarmte kan volgens hem ook de oplossing zijn voor capaciteitsproblemen op het net. ,, Yn ‘e simmer wurdt op pykmominten mear stroom opwekt as it net oankin. Dat oerskot oan elektrisiteit kin brûkt wurde om waarmtepompen draaie te litten om waarmte út it wetter te heljen. Dêrnei kin dy waarmte opslein wurde yn spesjale tanks of grûnlagen om it yn kâldere perioaden te brûken. Mear ûndersyk nei de ferskate mooglikheden fan wetterwaarmte, is bot nedich, seit Galama “om goed út te sykjen op hokker skaal it rendabel is en hoe’t we de ynfesteringskosten sa leech mooglik hâlde, sadat enerzjytransysje ek elkenien te goede komt.”

Het warmte-collectief in Heeg

Een van de collectieve initiatieven in Friesland is dat van Heeg. Het project Warm Heeg laat zien hoe een lokale gemeenschap de energietransitie zelf kan en wil vormgeven. Bij Warm Heeg draait het allemaal om de mienskip, het Friese woord voor gemeenschapszin. Samen proberen de inwoners van Heeg zelf vorm te geven aan de warmtetransitie, door met behulp van aquathermie warmte uit het Heegermeer te halen om de woningen in Heeg te verwarmen. Lokale participatie en betaalbaarheid zijn de uitgangspunten waarbij dorpsbewoners zeggenschap hebben over de collectieve warmtevoorziening.

Wim IJkema van gemeente SudwestFryslân is vanuit de gemeente betrokken bij Warm Heeg. ,,De gemeente SúdwestFryslân ondersteunt initiatieven vanuit de gemeenschap en heeft dat vastgelegd in de Transitievisie Warmte die in september door de gemeenteraad is vastgesteld. Warm Heeg, een zelfstandig en professioneel bewonersinitiatief, is daar hét voorbeeld van. Op 1 november heeft de gemeente een investeringsbijdrage van de Rijksoverheid gevraagd via de Proeftuinen Aardgasvrije Wijken regeling, naast al toegezegde bijdragen van provincie en gemeente, omdat Warm Heeg een voorbeeldproject kan zijn voor de regio. In het eerste kwartaal van 2022 ontvangt de gemeente meer duidelijkheid over de rijksbijdrage.”

“Mear frijheid jaan yn meitsjen fan lokale karmooglikheden”

Enerzjytransysje yn Fryslân is in kwestje fan nei elkoar harkjen bliuwe. Deputearre Sietske Poepjes: “Litte wy elkoar mear frijheid jaan yn it meitsjen fan lokaal kiezen binnen de romtlike mooglikheden dy’t we yn Fryslân kenne, bygelyks foar wetterwaarmte. It is oan ús as oerheid dat te fasilitearjen.”

”It type lânskip en it type minske regelje de kar yn de lokale en regionale enerzjytransysje. Dat kinne wynmûnen wêze, sinneparken, panielen op dakken fan pleatsen, foarmen fan wetterwaarmte. Hoe’t it ek wurdt, de ynrjochting fan ús romte feroaret. Moaier wurdt it net altyd, sis ik wolris, mar it is sa’t it is. Yntusken hear ik ek op strjitte en yn ‘e winkels de nedige ûnrêst. Minsken freegje my, Sietske, hoe komt it skielk?” “Hieltyd mear minsken binne oertsjûge dat we duorsumer yn enerzjy- en waarmte foarsjen moatte en mear besparje kinne. It tij keart. Dochs bliuwt it de keunst elkoar oanhâldend mei te nimmen yn wat de minske yn syn omjouwing wol, wat er kin en wat it docht. It draachflak foar enerzjytransysje wurdt yn hege mjitte bepaald troch koöperatyf tinken te bliuwen. Wetterwaarmte wekt yn dat opsicht hieltyd mear ynteresse, omdat it sjen let dat we op in skjinne en goede wize gebrûk meitsje kinne fan ús lânskip by eigen enerzjyfoarsjenning. Sûnder dat grutte yngrepen nedich binne.”

Fassinearjend wat natuer ús jout

“As oerheid moatte wy goed harkjen bliuwe nei wat minsken foar en yn harren omjouwing wolle. It is oan ús dat te fassilitearjen mei ynformaasjefoarsjenning, mei fergunnings. Lokale kar moatte we mooglik meitsjen bliuwe, it giet op maatwurk. Seker sechstich persint fan wat nedich is foar ús eigen Fryske waarmte kinne we yn ús provinsje opwekje mei de ferskate techniken dy’t der binne. Die kâns moatte we gripe. Neist de ynset fan sinne en wyn, sjoch ik de mooglikheden fan wetterwaarmte as oplossing foar yndividuen en kollektiven. Mei de krekte ynformaasje en stipe, kin it breed droegen wurde en profitearje ek ús mkb-bedriuwen. Mei de kennis fan wetter en wetterwaarmte kinne we de Fryske regio ta foarbyldprojekt meitsje foar Europa. It bliuwt fernuverjend en fassinearjend wat we dwaan kinne mei wat de natuer ús jout.”

Geplaatst op: 19 november 2021

[GA TERUG]

Geef uw reactie:

Je e-mailadres wordt niet bij je reactie gepubliceerd. We verwerken je reactie alleen om je eenmalig op de hoogte brengen van plaatsing of afwijzing van je reactie. Je naam wordt alleen geplaatst bij de reactie. Deze wordt verder niet verwerkt.